ELİF UZUN

Mas­low’un meş­hur pi­ra­mi­di­ni bi­li­riz: önce karın do­ya­cak, sonra gü­ven­lik, sonra aidi­yet… En te­pe­ye, ne­re­dey­se lüks bir kata sanat ve ken­di­ni ger­çek­leş­tir­me yer­leş­ti­ri­lir. Ama tarih bu pi­ra­mi­de her zaman itaat etmez. Ma­ğa­ra du­var­la­rı­na çi­zi­len hay­van­lar, savaş yıl­la­rın­da ya­zı­lan şi­ir­ler, sür­gün­de ya­pı­lan re­sim­ler bize şunu ha­tır­la­tır:

Sanat bazen ih­ti­yaç­tan sonra değil, ih­ti­ya­cın tam or­ta­sın­da doğar.

Ancak bu­ra­da ince bir ayrım var. Sanat doğar, evet; ama yaşar mı, sür­dü­rü­le­bi­lir mi? İşte asıl me­se­le bu.

Eko­no­mik şart­lar ağır­laş­tık­ça sanat önce “ge­rek­siz” ilan edi­lir. Büt­çe­ler­den si­li­nir, tak­vim­ler­den düşer, gün­dem­den çıkar. Sa­nat­çı­dan fe­da­kâr­lık bek­le­nir ama bu fe­da­kâr­lı­ğın sı­nı­rı hiç ko­nu­şul­maz. Aç kal­ma­sı, gü­ven­ce­siz ya­şa­ma­sı, “başka bir iş” yap­ma­sı ne­re­dey­se doğal kabul edi­lir. Böy­le­ce sanat, top­lu­mun ortak me­se­le­si ol­mak­tan çıkar; bi­rey­sel bir di­re­niş bi­çi­mi­ne dö­nü­şür.

Bizim gibi top­lum­lar­da sa­na­tı ön­ce­li­ğe koy­mak müm­kün mü, yoksa bu sa­de­ce ro­man­tik bir hayal mi?

Kâğıt üze­rin­de müm­kün. Pra­tik­te ise sanat ge­nel­lik­le “vakit ka­lır­sa” ya­pı­lan bir şeye in­dir­ge­ni­yor. Oysa vakit hiç kal­mı­yor. İnsan­lar yor­gun, borç­lu, en­di­şe­li. Hayat, sa­de­ce ayak­ta kalma ref­lek­siy­le ya­şa­nı­yor.

Bu ko­şul­lar­da sanat oku­mak, sanat yap­mak, bir in­sa­nın ya­şa­mı­nı sür­dü­re­bil­me­si için ye­ter­li mi? Açık ko­nu­şa­lım: Çoğu zaman hayır. Sanat eği­ti­mi alan genç­ler daha yolun ba­şın­da şunu öğ­re­ni­yor: Ye­te­ne­ğin yet­mez, ide­alin yet­mez; sis­tem seni des­tek­le­mi­yor­sa sanat bir geçim yolu ol­mak­tan çı­kı­yor. Bu da sa­na­tı seç­me­yi ce­sa­ret değil, risk hâ­li­ne ge­ti­ri­yor.

Bir de iz­le­yi­ci ta­ra­fı var. Ti­yat­ro­ya gi­de­me­yen, kon­se­re bütçe ayı­ra­ma­yan, mü­ze­yi “bir gün” diye er­te­le­yen in­san­lar… Sa­na­ta eri­şim gi­de­rek bir ay­rı­ca­lık hâ­li­ne ge­li­yor. Kül­tü­rel yok­sun­luk ses­siz­ce bü­yü­yor. İnsan­lar yal­nız­ca eğ­len­ce­den değil, ortak duy­gu­dan, dü­şün­ce­den ve yüz­leş­me­den mah­rum ka­lı­yor.

Biz­ler bugün sa­na­ta dair belli bir far­kın­da­lı­ğa gel­diy­sek, bunun önem­li bir ne­de­ni kendi genç­lik dö­ne­mi­miz­de sa­na­ta eri­şi­min gö­re­ce daha kolay ol­ma­sıy­dı. Öğ­ren­ciy­ken ti­yat­ro­ya git­mek, kon­se­re git­mek, sergi gez­mek; sanat ki­tap­la­rı­na, der­gi­le­re, mal­ze­me­le­re ulaş­mak “lüks” sa­yıl­maz­dı. Belki sı­nır­lı im­kân­la­rı­mız vardı ama sanat ha­ya­tın doğal bir par­ça­sıy­dı. Ula­şı­la­bi­lir­di, temas edi­le­bi­lir­di, de­ne­yim­le­ne­bi­lir­di. Bu temas, bugün hâlâ içi­miz­de ta­şı­dı­ğı­mız es­te­tik al­gı­nın, eleş­ti­rel ba­kı­şın ve sa­na­ta duy­du­ğu­muz ih­ti­ya­cın te­me­li­ni oluş­tur­du.

Peki bu gi­diş­le bizi ne bek­li­yor?

Sa­nat­la bağı kopan bir top­lum daha az sor­gu­lar, daha az em­pa­ti kurar, daha kolay ka­bul­le­nir. Hayal gücü za­yıf­lar, dil da­ra­lır, sem­bol­ler yok olur. İnsan­lar ya­şa­dık­la­rı­nı an­la­ta­maz hâle gelir; an­la­ta­ma­dık­ça da içe ka­pa­nır. Bu, sa­de­ce sa­na­tın değil, top­lum­sal ruh sağ­lı­ğı­nın da kay­bı­dır.

Belki de asıl so­ru­yu şöyle sor­ma­lı­yız:

Sanat bir lüks mü, yoksa in­sa­nın ayak­ta kalma yol­la­rın­dan biri mi?

Ekmek kadar somut de­ğil­dir belki ama ek­mek­siz­li­ğin ne an­la­ma gel­di­ği­ni, in­sa­na ne yap­tı­ğı­nı en iyi sanat an­la­tır. Tam da bu yüz­den, en zor za­man­lar­da bile sanat ya fı­sıl­dar ya da ba­ğı­rır. Sus­tu­rul­sa bile yok olmaz; sa­de­ce daha de­ri­ne çe­ki­lir.

Ve belki bu ya­zı­nın so­nun­da şunu söy­le­mek ge­re­kir:

Sanat, ih­ti­yaç­lar kar­şı­lan­dı­ğın­da ya­pı­lan bir süs değil; bazen ha­yat­ta ka­la­bil­mek için tu­tun­du­ğu­muz son dal­dır. Onu gör­mez­den gelen top­lum­lar, bir gün ken­di­le­ri­ni an­la­ta­cak ke­li­me bu­la­maz­lar.